Монгол түмний уламжлалт баяр Цагаан сар бол зөвхөн золголт хийж, бууз банш идэх тухай ойлголт биш юм. Энэ бол өв соёл, зан заншил, гүн ухааныг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх ариун нандин хэлхээ холбоо билээ. Тэр дундаа Цагаан сарын уламжлалт наадгай нь гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгалыг бүрдүүлж, ирэх жилийн өнгө төрх, хийморь лундааг шинждэг чухал ач холбогдолтой. Битүүний үдэш болон шинийн нэгний өдрүүдэд монгол гэр бүлүүд шагай, хорол, даалуу зэрэг наадгайгаар тоглож, хүүхэд багачууддаа өв соёлоо таниулан, оюун ухааныг нь задалж, хүмүүжлийн эерэг нөлөөллийг үзүүлдэг уламжлалтай. Энэхүү нийтлэлээр бид Цагаан сарын уламжлалт наадгайн түүхэн утга учир, тоглоомын төрлүүд, тэдгээрийн бэлгэдэл болон орчин үед хэрхэн гэр бүлийн үнэ цэнийг бэхжүүлж буй талаар дэлгэрэнгүй өгүүлэх болно.
Цагаан сарын уламжлал наадгайн түүхэн улбаа ба ач холбогдол
Цагаан сарын уламжлалт наадгай нь нүүдэлчин монголчуудын аж амьдрал, мал аж ахуйн соёлтой салшгүй холбоотой бөгөөд олон зууны түүхэн хөгжлийн явцад боловсронгуй болж ирсэн оюуны үнэт өв юм.
Монголчуудын уламжлалт наадгай нь зөвхөн цаг нөхцөөх хэрэгсэл бус, харин байгаль дэлхий, мал сүрэг, од эрхэстэй харилцах гүн ухааны илэрхийлэл байсаар ирсэн түүхтэй. Эрт дээр үеэс өвөг дээдэс маань малынхаа шагайгаар төрөл бүрийн тоглоом наадгай зохиож, түүгээрээ дамжуулан ирээдүйг зөгнөх, аз хийморийг дуудах зан үйлийг гүйцэтгэдэг байв. Цагаан сарын үеэр тоглодог наадгайнууд нь тухайн жилийн өнгө, мал сүргийн өсөлт, гэр бүлийн сайн сайхныг бэлгэддэгээрээ онцлогтой.
Түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэснээр, Их Монгол Улсын үед ч хаад ноёд, энгийн ард иргэд Цагаан сарын уламжлал баяраар шагайн наадгайг өргөн дэлгэр тоглодог байжээ. Энэ нь эв нэгдлийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдын цэц мэргэн, авхаалж самбааг сорих, мөн оюун ухааныг хурцлах чухал арга хэрэгсэл болж байв. Уламжлалт наадгай нь нүүдэлчдийн амьдралын хэв маягт тохирсон, авч явахад авсаархан, байгалийн гаралтай материалаар хийгддэг байсан нь түүнийг олон зууны турш тасралтгүй уламжлагдан ирэхэд нөлөөлсөн юм.
Цагаан сарын уламжлал наадгай нь гэр бүлийн гишүүдийн хоорондын харилцааг бэхжүүлэхэд онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг. Ахмад настнууд тоглоомын дүрэм, арга техникийг залуу үедээ зааж өгөх явцдаа амьдралын ухаан, ёс суртахууны сургаалийг давхар ойлгуулдаг байв. Жишээлбэл, хожих, хожигдохын утга учир, шударга өрсөлдөөн, бусдыг хүндэтгэх сэтгэлгээг тоглоомоор дамжуулан төлөвшүүлдэг байсан нь монгол хүмүүжлийн нэгэн том сургууль байжээ.
Мөн эдгээр наадгай нь зурхайн ухаан, тоо тоолол, стратеги сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд чиглэсэн байдаг. Хорол, даалуу зэрэг тоглоомууд нь 12 жилийн мөчлөг, од эрхсийн хөдөлгөөн, тооны бэлгэдлийг агуулсан байдаг тул хүүхэд багачуудад байгалийн хууль, цаг тооны бичгийг таниулахад чухал хэрэглэгдэхүүн болдог. Ийнхүү тоглоом наадгай нь зугаа цэнгэлээс хальж, танин мэдэхүйн асар их ач холбогдолтой болж хувирдаг.
Орчин үед ч гэсэн Цагаан сарын уламжлалт наадгай нь үнэ цэнээ алдаагүй хэвээр байна. Техник технологи хөгжсөн өнөө үед гэр бүлээрээ тойрч суугаад шагай няслах, алаг мэлхий өрөх нь амьд харилцааг үүсгэж, бие биенээ илүү сайн ойлголцох боломжийг олгодог. Энэ нь даяаршлын эрин зуунд үндэсний өв соёлоо хадгалан үлдэх, монгол хүний дархлааг бий болгох чухал хүчин зүйл юм.
Тиймээс Цагаан сарын уламжлалт наадгайг зөвхөн баярын өдрүүдэд тоглоод өнгөрөх бус, түүний цаад утга учир, түүхэн уламжлалыг гүнзгийрүүлэн судалж, үр хойчдоо зөвөөр өвлүүлэх нь бидний үүрэг хариуцлага билээ. Энэ нь монгол гэр бүлийн бат бөх байдал, үндэсний эв нэгдлийн үндэс суурь болдог гэдгийг мартаж болохгүй.
Алаг мэлхий өрөх ёсон: Бэлгэдэл ба дэг жаяг
Алаг мэлхий өрөх нь Цагаан сарын битүүний орой гүйцэтгэдэг, ертөнцийн үүсэл, од эрхсийн байрлал, жилийн өнгийг бэлгэдсэн хамгийн хүндтэй наадгайн нэг юм.
Алаг мэлхий өрөх тоглоом нь Монголчуудын эртний сансар огторгуйн үзэл баримтлалтай шууд холбоотой. Домогт өгүүлснээр, ертөнц анх үүсэхэд алтан мэлхий тулгуур болсон гэж үздэг бөгөөд энэхүү мэлхийг шагайгаар дүрслэн өрж, ирэх жилийн сайн сайхныг ерөөдөг уламжлалтай. Энэхүү наадгайг ихэвчлэн битүүний орой гэр бүлээрээ цугларч, хамгийн ахмад настан эсвэл гэрийн эзэн удирдан зохион байгуулдаг.
Алаг мэлхийг өрөхдөө тодорхой дэг жаяг, тоо ширхгийг нарийн баримталдаг. Нийт 92 эсвэл 108 шагайгаар мэлхийг дүрсэлдэг бөгөөд эрхтэн бүр нь өөрийн гэсэн утга учиртай. Жишээлбэл, мэлхийн толгойг өрөхдөө тэнгэрийн оройг бэлгэдэж, дөрвөн шийрийг нь дэлхийн дөрвөн зүгийг төлөөлүүлэн өрдөг. Энэ нь дэлхий ертөнцийн тэнцвэрт байдал, бат бөх суурийг илэрхийлдэг.
Мэлхийн нурууг өрөхдөө од эрхсийн байрлалыг харгалзан үздэг. Нурууны хэсэгт таван өнгийн шагайг ашиглан таван махбодийг бэлгэддэг нь байгалийн хүчин зүйлсийн зохицлыг илтгэнэ. Мөн зүрх, давсаг, бөөр зэрэг дотор эрхтнүүдийг ч шагайгаар төлөөлүүлэн өрдөг нь монголчуудын анатомийн мэдлэг, түүнийг бэлгэдэлтэй хослуулсан ухааныг харуулдаг.
Тоглоомын явцад шоо хаяж, буусан нүдний тоогоор мэлхийн эрхтнүүдээс авч тоглодог. Хэрэв шооны нүд мэлхийн аль нэг эрхтэнтэй таарвал тэр хэсгийг авч, өөрийн болгодог. Энэ нь тухайн жилд олз омогтой, хийморьтой байхыг бэлгэддэг. Харин тоглоомын төгсгөлд хэн хамгийн олон шагай цуглуулсан нь тэр жилдээ азтай, одтой байна гэж үздэг.
Алаг мэлхий өрөх нь зөвхөн аз туршсан тоглоом биш, харин гэр бүлийн гишүүдийн эв нэгдлийг шалгасан зан үйл юм. Тоглоомын дараа шагайгаа хураахдаа ч гэсэн тодорхой дэг жаягийг баримталж, мэлхийгээ ‘буцааж’ тавьдаг. Зарим нутагт мэлхийгээ задалж, шагайгаа дээш шидэж ‘хурай, хурай’ гэж дуудан хийморио сэргээдэг заншилтай.
Энэхүү наадгай нь хүүхдүүдэд тоо тоолох, дүрс бүтэц таних, багаар ажиллах чадварыг суулгахаас гадна үндэсний өв соёлоо хүндэтгэх сэтгэлийг төрүүлдэг. Алаг мэлхий өрөх нь Цагаан сарын уламжлалт наадгай дотроо хамгийн гүн гүнзгий утга агуулгатай, ёслол хүндэтгэлийн шинжтэй тоглоом гэдгээрээ онцлог юм.
Шагай няслах: Цэц мэргэн ба анхаарал төвлөрөл
Шагай няслах нь хараа хурц, гар мэргэн байхыг шаарддаг, хүүхэд залуусын дунд хамгийн түгээмэл дэлгэрсэн өрсөлдөөнт наадгай юм.
Шагай няслах наадгай нь энгийн мэт боловч маш их ур чадвар, тэвчээр, анхаарал төвлөрөл шаарддаг тоглоом юм. Энэ тоглоомыг тоглохдоо олон тооны шагайг ширдэг эсвэл ширээн дээр асгаж, ижил дүрстэй шагайнуудыг хооронд нь нясалж онох зарчмаар явагддаг. Гол дүрэм нь нясалсан шагай зөвхөн ижил дүрстэй шагайгаа онох ёстой бөгөөд өөр шагайг шүргэж, хөдөлгөж болохгүй.
Энэхүү тоглоом нь хүүхдийн гарын жижиг булчинг хөгжүүлэх, нүд ба гарын зохицлыг сайжруулахад онцгой ач холбогдолтой. Шагайг зөв чиглэлд, тохирсон хүчээр няслахын тулд нарийн мэдрэмж хэрэгтэй болдог. Мөн бусад шагайг хөндөхгүй байх шаардлага нь хүүхдийг нягт нямбай, болгоомжтой байдалд сургадаг.
Шагай няслах тэмцээн нь Цагаан сарын үеэр гэр бүлийн гишүүдийн дунд хөгжилтэй уур амьсгалыг бүрдүүлдэг. Ах дүү, үеэлүүд хоорондоо өрсөлдөж, хэн нь илүү олон шагай цуглуулж чадахаа үздэг. Энэ нь эрүүл өрсөлдөөнийг бий болгож, ялалт ялагдлыг зөвөөр хүлээж авах сэтгэл зүйг төлөвшүүлдэг.
Тоглоомын явцад ‘цэг’, ‘онь’ гэх мэт нэр томьёог ашигладаг бөгөөд энэ нь тоглоомыг улам сонирхолтой болгодог. Зарим тохиолдолд багт хуваагдаж тоглох нь хамтач сэтгэлгээг хөгжүүлж, багаар ажиллах чадварыг нэмэгдүүлдэг. Шагай няслах нь зөвхөн хүүхдүүд төдийгүй насанд хүрэгчдийн хувьд ч стресс тайлах, алжаал ядаргааг гаргах сайхан арга болдог.
Уламжлалт ёсоор шагай няслахдаа ‘хонь’, ‘ямаа’, ‘морь’, ‘тэмээ’ гэсэн дөрвөн бэрхийг ялгаж, тус бүрд нь өөр өөр арга барилаар ханддаг. Жишээлбэл, морь буусан шагайг няслахдаа илүү хурдтай, хүчтэй байхыг эрмэлздэг бол хонь буусан шагайг зөөлөн, эвлэгхэн няслах нь бий. Энэ нь малчин ахуйн соёл тоглоомд хэрхэн шингэснийг харуулна.
Цагаан сарын уламжлал наадгай болох шагай няслах нь үе дамжсан өв соёл бөгөөд орчин үеийн хүүхдүүдийг дэлгэцийн донтолтоос холдуулж, бодит харилцаанд татан оролцуулах үр дүнтэй арга юм. Гэр бүлээрээ тойрч суугаад шагай няслах нь халуун дулаан яриа өрнүүлэх, бие биенээ мэдрэх сайхан боломжийг олгодог.
Дөрвөн бэрх орхих: Аз хийморийн шинжүүр
Дөрвөн бэрх орхих нь дөрвөн ширхэг шагайгаар тоглодог, тухайн өдрийн болон жилийн аз хийморийг шинждэг, хүн бүрийн тоглож чадах энгийн хэрнээ гүн утгатай наадгай юм.
Дөрвөн бэрх орхих нь Цагаан сарын өдрүүдэд айл бүрийн хойморт хийгддэг түгээмэл зан үйл, наадгай юм. Дөрвөн ширхэг шагайг гартаа атгаж байгаад зөөлөн орхиход буусан дүрсийг шинжиж, аз хийморио үздэг. Хэрэв дөрвөн шагай дөрвүүлээ өөр өөр дүрс буюу морь, тэмээ, хонь, ямаагаар буувал үүнийг ‘дөрвөн бэрх’ гэж нэрлэдэг бөгөөд хамгийн сайн, өлзийтэй буулт гэж үздэг.
Энэхүү наадгай нь маш энгийн дүрмүүдтэй тул бага насны хүүхдээс эхлээд өндөр настан хүртэл хэн ч тоглох боломжтой. Гэвч энгийн байдлын цаана мал сүргийн бүтэц, таван хошуу малын бэлгэдэл нуугдаж байдаг. Дөрвөн бэрх буух нь тухайн жилдээ ажил үйлс бүтэмжтэй, мал сүрэг өсөн үржиж, гэр бүл амгалан тайван байхын дохио гэж үздэг.
Тоглоомын үеэр хүмүүс ээлжлэн шагайгаа орхиж, хэн нь хэдэн удаа дөрвөн бэрх буулгаж байгаагаар нь уралддаг. Мөн ‘морь уралдуулах’, ‘тэмээ ачаалах’ зэрэг хувилбарууд байдаг бөгөөд эдгээр нь дөрвөн бэрх орхих тоглоомыг улам баяжуулж өгдөг. Жишээлбэл, дөрвөн морь буувал хамгийн хурдан хүлэгтэй, азтайд тооцогддог.
Дөрвөн бэрх орхих нь гэр бүлийн гишүүдийн дунд эерэг уур амьсгалыг бүрдүүлж, бие биедээ сайн сайхныг ерөөх боломжийг олгодог. Хэн нэгэн дөрвөн бэрх буулгахад бусад нь алга ташин баяр хүргэж, ‘Тэр ерөөлөөр болог’ хэмээн бэлгэшээдэг. Энэ нь монголчуудын амны бэлгэ, эерэг сэтгэлгээний илрэл юм.
Мөн энэ наадгайг зочин гийчид ирэхэд тоглож, ирсэн зочны хийморийг мялаадаг ёс бий. Зочин дөрвөн бэрх буулгавал тухайн айлд сайн мэдээ, аз жаргал авчирлаа гэж үздэг. Тиймээс айл бүр хоймортоо дөрвөн бэрх шагайг бэлэн байлгадаг уламжлалтай.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох дөрвөн бэрх орхих нь монгол хүний сэтгэлгээ, итгэл үнэмшилтэй гүн холбоотой. Энэ нь зүгээр нэг шоо хаях үйлдэл биш, харин ирээдүйгээ өөдрөгөөр харах, сайн сайхныг зөгнөх сэтгэл зүйн засал, уламжлалт зан үйл юм.
Хорол тоглоом: Арван хоёр жилийн мөчлөг ба стратеги
Хорол нь арван хоёр жилийн амьтад болон эрдэнийн зүйлсийг дүрсэлсэн модон хөзөр хэлбэрийн тоглоом бөгөөд ахмад настнууд болон насанд хүрэгчдийн дунд түгээмэл тоглогддог стратегийн наадгай юм.
Хорол тоглоом нь Монголын уламжлалт наадгайнууд дундаас оюун ухаан, ой тогтоолт, стратеги сэтгэлгээг хамгийн их шаарддаг тоглоомуудын нэг юм. Энэ тоглоом нь 60 ширхэг модон дөрвөлжин дүрсээс бүрдэх бөгөөд тэдгээр дээр арван хоёр жилийн амьтад болон хорол, чандмань зэрэг бэлгэдэлт дүрсүүдийг сийлсэн байдаг. Тоглоомын дүрэм нь даалуу эсвэл хөзөртэй төстэй боловч монгол ахуй, сэтгэлгээний онцлогийг шингээсэн байдгаараа ялгаатай.
Хорол тоглоомын хамгийн хүчтэй мод нь ‘Хорол’ буюу хүрд юм. Энэ нь эв нэгдэл, үүрд мөнхийн эргэлтийг бэлгэддэг. Түүний дараа ‘Чандмань’ буюу эрдэнэ ордог. Дараа нь арван хоёр жилийн амьтад хүч чадлын эрэмбээрээ ордог. Энэхүү эрэмбэ нь хүүхэд залууст арван хоёр жилийн дарааллыг цээжлэх, тэдгээрийн шинж чанарыг ойлгоход тусалдаг.
Тоглоомын явцад тоглогчид гартаа байгаа модыг зөв тооцоолж, өрсөлдөгчийнхөө гаргасан модыг идэх буюу дарах замаар оноо цуглуулдаг. Энэ нь нарийн тооцоолол, өрсөлдөгчийн сэтгэл зүйг унших чадварыг шаарддаг. Ахмад настнууд хорол тоглохдоо маш тайван, нухацтай ханддаг бөгөөд энэ нь тэдний амьдралын туршлага, уужуу ухааныг илтгэдэг.
Цагаан сарын үеэр хорол тоглох нь гэр бүлийн хүрээнд, ялангуяа ахмад үеийнхэн цугларсан үед ихээхэн дэлгэрдэг. Тоглоомын үеэр хуучны түүх, домог ярилцаж, залуу үедээ сургаал айлдах нь элбэг. Хорол нь зөвхөн тоглоом төдийгүй, үе хоорондын харилцааны гүүр болдог.
Хорол тоглоомыг урлах нь өөрөө нэгэн төрлийн урлаг юм. Модыг нарийн сийлж, амьтдын дүрсийг уран яруугаар бүтээдэг нь монгол дархчуудын ур чадварыг харуулдаг. Сайн чанарын хорол нь үе дамжин хадгалагдаж, гэр бүлийн үнэт өв болдог.
Орчин үед хорол тоглоомыг сэргээх, залуучуудад зааж сургах хандлага нэмэгдэж байна. Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох хорол нь монгол хүний оюуны чадамж, стратегийн сэтгэлгээг хөгжүүлэх үнэт өв тул түүнийг хадгалж, түгээн дэлгэрүүлэх нь чухал юм.
Шагай шүүрэх: Авхаалж самбаа ба хурд
Шагай шүүрэх нь гарын хурд, мэдрэмж, авхаалж самбааг сорьсон, хүүхэд залуусын дунд маш их өрсөлдөөнтэй явагддаг хөгжилтэй наадгай юм.
Шагай шүүрэх нь Цагаан сарын өдрүүдэд гэр бүлээрээ цугларч тоглоход хамгийн тохиромжтой, хөгжилтэй, хөдөлгөөнтэй наадгай юм. Тоглоомын дүрэм нь маш энгийн: олон тооны шагайг ширдэг дээр тарааж байрлуулаад, нэг шагайг дээш шидэж, түүнийг агаарт байх хугацаанд газар байгаа шагайнуудаас аль болох олныг шүүрч аваад, шидсэн шагайгаа газарт унагалгүй барьж авах ёстой.
Энэ тоглоом нь тоглогчоос өндөр хурд, нарийн мэдрэмж, нүд гарын зохицлыг шаарддаг. Шагайг дээш шидэх өндөр, шүүрч авах хурд, барьж авах техник гээд бүх зүйл секундын дотор шийдэгддэг. Хүүхдүүд энэ тоглоомоор дамжуулан биеийн хөдөлгөөний эвсэл, хариу үйлдэл үзүүлэх хурдаа хөгжүүлдэг.
Шагай шүүрэх тэмцээн нь маш их сэтгэл хөдлөл дагуулдаг. Хэн нэгэн олон шагай шүүрч чадвал бусад нь баяр хүргэж, урам зориг өгдөг. Харин алдвал дараагийн хүн боломжоо ашиглах гэж яардаг. Энэ нь гэр бүлийн уур амьсгалыг амьд, хөгжилтэй болгож, инээд хөөр бэлэглэдэг.
Тоглоомын явцад янз бүрийн дүрэм, хязгаарлалтууд байж болно. Жишээлбэл, зөвхөн нэг гараар тоглох, эсвэл тодорхой тооны шагай шүүрэх гэх мэт. Эдгээр хувилбарууд нь тоглоомыг улам сонирхолтой, өрсөлдөөнтэй болгодог. Шагай шүүрэх нь зөвхөн хүч чадал биш, бас арга техник чухал гэдгийг харуулдаг.
Уламжлалт ёсоор шагай шүүрэх нь эрэгтэйчүүдийн авхаалж самбааг сорьдог байсан бол одоо үед хүүхэд, эмэгтэйчүүд гээд бүгд тэгш эрхтэй оролцдог болсон. Энэ нь жендэрийн тэгш байдал, гэр бүлийн гишүүдийн тэгш оролцоог хангахад эерэг нөлөөтэй.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох шагай шүүрэх нь монголчуудын цог золбоо, эрч хүчийг илэрхийлдэг. Баярын өдрүүдэд энэ тоглоомыг тоглосноор биеийн чилээ гарч, сэтгэл санаа сэргэж, ирэх жилийн эрч хүчээ авдаг гэж бэлгэшээдэг.
Морь уралдуулах: Аз ба хурдны бэлгэдэл
Морь уралдуулах нь шагайгаар морь дүрсэлж, шоо хаяж уралддаг, хүүхдүүдийн дунд хамгийн алдартай, аз сорьсон наадгай юм.
Морь уралдуулах наадгай нь Цагаан сарын үеэр хүүхдүүдийн хамгийн их хүсэн хүлээдэг тоглоомуудын нэг юм. Энэ тоглоом нь монголчуудын хурдан морины уралдааныг ширээн дээр, шагайгаар дүрслэн зохион байгуулж буй хэрэг юм. Тоглохдоо хэд хэдэн шагайг морь хэлбэрээр цувуулан өрж, гарааны зурхайгаас барианы зурхай хүртэл уралдуулдаг.
Тоглогчид ээлжлэн дөрвөн бэрх орхиж, буусан морины тоогоор өөрийн морийг урагшлуулдаг. Хэрэв дөрвөн морь буувал дөрвөн нүд урагшлах жишээтэй. Энэ нь цэвэр аз сорьсон тоглоом мэт боловч хүүхдүүдэд тоо тоолох, дараалал баримтлах, дүрмээ дагах зэрэг чадваруудыг суулгадаг.
Морь уралдуулах нь хүүхдүүдийн сэтгэл хөдлөлийг дээд цэгт нь хүргэдэг. Өөрийн морийг түрүүлж барианд оруулахын тулд хүүхдүүд шагайгаа орхихдоо ‘морь, морь’ гэж дуудан, аз дууддаг. Энэ нь монгол хүүхдийн моринд хайртай, өрсөлдөөнд дуртай зан чанарыг багаас нь төлөвшүүлдэг.
Тоглоомын үеэр барианд орсон морийг ‘түрүү магнай’, ‘аман хүзүү’ гэх мэтээр цоллож, урамшуулдаг нь жинхэнэ наадмын уур амьсгалыг санагдуулдаг. Энэ нь хүүхдүүдэд үндэсний баяр наадам, түүний дэг жаягийг ойлгуулах танин мэдэхүйн ач холбогдолтой.
Морь уралдуулах наадгай нь гэр бүлийн бүх гишүүд оролцох боломжтойгоороо онцлог. Өвөө эмээ нар ач зээ нартайгаа уралдаж, хөгжилтэй дурсамж бүтээдэг. Энэ нь үе хоорондын ялгааг арилгаж, халуун дотно харилцааг бий болгодог.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох морь уралдуулах нь ирэх жилийн ажил үйлс хурдан морь шиг хурдтай, бүтэмжтэй байхыг бэлгэддэг. Тиймээс айл бүр шинийн нэгний өглөө хүүхдүүдээ морь уралдуулж, хийморийг нь сэргээдэг уламжлалтай.
Даалуу тоглох: Ахмадын ухаан ба залуусын суралцах талбар
Даалуу нь дорнын соёлоос гаралтай боловч монголчуудын ахуйд гүн шингэсэн, тооцоолол, ой тогтоолт шаарддаг, ихэвчлэн насанд хүрэгчид тоглодог наадгай юм.
Даалуу тоглоом нь Цагаан сарын үеэр эрчүүд, ахмад настнуудын дунд өргөн дэлгэрсэн наадгай юм. Энэ нь хөзөр, даалууны моднуудыг ашиглан тоглодог бөгөөд дүрэм нь нэлээд нарийн төвөгтэй, стратеги сэтгэлгээ шаарддаг. Даалууны моднууд нь тодорхой тоо, цэгүүдээр тэмдэглэгдсэн байдаг ба тэдгээрийн хослол, эрэмбэ дарааллыг мэдэх нь хожих үндэс болдог.
Даалуу тоглох нь зөвхөн зугаа цэнгэл биш, харин оюуны дасгал юм. Тоглогчид гартаа байгаа модыг зөв хуваарилж, өрсөлдөгчийнхөө нүүдлийг таамаглаж, хариу үйлдэл үзүүлэх хэрэгтэй болдог. Энэ нь шатар тоглохтой ижил төстэй оюуны чадамжийг шаарддаг бөгөөд ахмадуудын ой ухааныг саруул байлгахад тусалдаг.
Цагаан сарын үеэр даалуу тоглох нь эрчүүдийн нөхөрлөл, харилцааг бэхжүүлэх нэг хэлбэр юм. Тоглоомын ширээний ард улс төр, нийгэм, амьдралын тухай яриа өрнөж, бие биенийхээ санаа бодлыг сонсдог. Энэ нь эрчүүдийн нийгэмших, мэдээлэл солилцох чухал орон зай болдог.
Залуучууд ахмадуудаас даалуу тоглохыг сурах нь уламжлал өвлөх нэг хэлбэр юм. Тоглоомын нарийн дүрмийг сурах явцдаа тэвчээр, хүндэтгэл, ажигч гярхай байдалд суралцдаг. Ахмадууд ч залууст зааж өгөхдөө дуртай байдаг бөгөөд энэ нь үе хоорондын холбоог бэхжүүлдэг.
Даалууны моднуудыг яс, мод, чулуугаар хийдэг бөгөөд зарим нь маш уран хийцтэй, үнэт өв болсон байдаг. Сайхан даалуугаар тоглох нь тухайн айлын нэр хүнд, соёлын түвшинг илтгэдэг талтай. Тиймээс даалуугаа хадгалж хамгаалах, үр хүүхэддээ өвлүүлэх нь чухал.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох даалуу нь монгол эр хүний жудаг, ухаан, тэвчээрийг шалгадаг тоглоом юм. Баярын өдрүүдэд даалуу тоглож, оюун ухаанаа уралдуулах нь ирэх жилийн ажил үйлсэд ухаалаг шийдвэр гаргахын бэлгэдэл болдог.
Үйчүүр тоглоом: Ховордсон өв ба сэргэн мандалт
Үйчүүр нь өнгө өнгийн модоор тоглодог, эртний хаадын ордонд дэлгэрч байсан, одоо үед сэргээн хөгжүүлж буй ховор наадгай юм.
Үйчүүр тоглоом нь Монголын уламжлалт наадгайнууд дундаас нэлээд өвөрмөц, тансаг хэрэглээтэй тоглоомд тооцогддог. Энэ тоглоомыг эрт дээр үед хаад ноёдын өргөөнд ихэвчлэн тоглодог байсан гэх түүхтэй. Үйчүүр нь олон өнгийн, янз бүрийн амьтдын дүрстэй модон савхнуудаас бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг сугалах, оноо тооцох зарчмаар тоглодог.
Энэхүү наадгай нь харааны гоо зүй, өнгөний зохицол, нарийн хийцээрээ ялгардаг. Үйчүүрийн моднуудыг маш нарийн сийлж, будаж чимэглэсэн байдаг нь монгол урчуудын авьяас билгийг харуулна. Тоглоомын дүрэм нь аз болон стратегийг хослуулсан байдаг тул тоглоход сонирхолтой, уйдамгүй байдаг.
Харамсалтай нь, социализмын үед болон орчин үеийн хотжилтын нөлөөгөөр үйчүүр тоглоом нь мартагдах шахсан өвүүдийн нэг болсон юм. Гэвч сүүлийн жилүүдэд үндэсний өв соёлоо сэргээх хөдөлгөөний хүрээнд үйчүүрийг дахин судалж, үйлдвэрлэж, тоглож эхлээд байна.
Цагаан сарын үеэр үйчүүр тоглох нь баярын ширээг чимж, зочдын нүдийг хужирласан содон үйл явдал болдог. Энэ тоглоомыг тоглох нь түүхээ эргэн санах, мартагдсан соёлоо сэргээх чухал алхам юм. Залуучууд энэ тоглоомыг сонирхож, суралцаж байгаа нь сайшаалтай.
Үйчүүр тоглоом нь зөвхөн наадгай төдийгүй, урлагийн бүтээл гэдгээрээ үнэ цэнэтэй. Гэр бүлээрээ үйчүүр тоглох нь гоо зүйн мэдрэмжийг хөгжүүлж, үндэсний урлаг соёлоороо бахархах сэтгэлийг төрүүлдэг.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох үйчүүрийг сэргээн хөгжүүлэх нь монголчуудын оюуны өвийг баяжуулж, дэлхийд таниулах боломжийг олгоно. Энэхүү ховор наадгайг үр хойчдоо өвлүүлэн үлдээх нь бидний үүрэг юм.
Оньсон тоглоом: Инженерийн сэтгэлгээ ба гарын ур
Оньсон тоглоом нь модны холболт, углуургын аргаар бүтээгдсэн, хүүхдийн орон зайн мэдрэмж, логик сэтгэлгээг хөгжүүлдэг оюун ухааны наадгай юм.
Монголчууд эртнээс модоор гэр, тавилга, тэрэг хийхдээ хадаас ашиглалгүй, зөвхөн оньс буюу модны холболтын аргыг хэрэглэдэг байсан. Энэхүү технологийн мэдлэгээ тоглоом наадгай болгон хувиргасан нь оньсон тоглоом юм. Цагаан сарын үеэр хүүхдүүдэд оньсон тоглоом бэлэглэх, түүгээр тоглуулах нь түгээмэл байдаг.
Оньсон тоглоом нь хүүхдийн логик сэтгэлгээ, орон зайн баримжаа, асуудал шийдвэрлэх чадварыг гайхалтай хөгжүүлдэг. Тоглоомыг задалж, буцааж эвлүүлэх явцад хүүхэд модны бүтэц, холболтын зарчмыг ойлгож, инженерийн анхан шатны мэдэгдэхүүнтэй болдог. Энэ нь орчин үеийн STEM боловсролын нэг хэлбэр гэж хэлж болно.
Зургаан талт, найман талт, 12 жилийн амьтад, гэр хэлбэртэй гээд олон төрлийн оньсон тоглоомууд байдаг. Төрөл бүр нь өөр өөр түвшний хүндрэлтэй байдаг тул хүүхдийн нас, чадварт тохируулан сонгох боломжтой. Оньс тайлах нь хүүхдээс тэвчээр, тууштай байдлыг шаарддаг.
Цагаан сарын үеэр аав нар хүүхдүүдтэйгээ хамт оньс эвлүүлж суух нь чанартай цагийг хамт өнгөрүүлэх сайхан арга юм. Аав нь хүүхдэдээ зааж зөвлөж, хамтдаа шийдэл олох нь эцэг хүүхдийн харилцааг бэхжүүлдэг. Мөн монгол дархны ухааныг бишрэн шүтэх сэтгэлийг төрүүлдэг.
Оньсон тоглоом нь байгалийн гаралтай модоор хийгддэг тул хүүхдийн эрүүл мэндэд хоргүй, эдэлгээ сайтай байдаг. Хуванцар тоглоомтой харьцуулахад байгаль орчинд ээлтэй, удаан хадгалагдах үнэ цэнэтэй өв юм.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай болох оньсон тоглоом нь монголчуудын бүтээлч сэтгэлгээ, гарын ур дүйг илтгэдэг. Энэхүү наадгайгаар дамжуулан ирээдүйн инженер, зохион бүтээгчдийг бэлтгэх боломжтой.
Гэр бүлийн хэлхээ холбоог бэхжүүлэгч хүчин зүйл
Цагаан сарын наадгай нь гэр бүлийн гишүүдийг нэг дор цуглуулж, амьд харилцаа үүсгэн, сэтгэл хөдлөлөө хуваалцах боломжийг олгосноор гэр бүлийн бат бөх байдлыг хангадаг.
Орчин үеийн завгүй амьдралын хэмнэлд гэр бүлийн гишүүд хамтдаа цагийг өнгөрүүлэх, чин сэтгэлээсээ ярилцах боломж хомсдоод байна. Харин Цагаан сарын баяр, түүний уламжлалт наадгайнууд нь энэхүү орон зайг нөхөх алтан боломж юм. Тоглоомын ширээний ард бүгд тэгш эрхтэй, нээлттэй харилцдаг.
Тоглоом тоглох явцад үүсэх инээд хөөр, өрсөлдөөн, дэмжлэг нь гэр бүлийн уур амьсгалыг эерэгээр цэнэглэдэг. Хүүхдүүд эцэг эх, өвөө эмээтэйгээ тоглож байхдаа тэднийг өөр өнцгөөс харж, илүү дотносдог. Энэ нь үе хоорондын үл ойлголцлыг арилгахад тусалдаг.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай нь гэр бүлийн түүх, дурсамжийг сэргээх хэрэгсэл болдог. ‘Өвөө нь ингэж тоглодог байсан’, ‘Аав нь багадаа ийм байсан’ гэх мэт ярианууд тоглоомын үеэр өрнөж, хүүхдүүдэд удам судраа мэдэх, бахархах сэтгэлийг төрүүлдэг.
Мөн тоглоом нь гэр бүлийн гишүүдийн зан чанарыг таньж мэдэхэд тусалдаг. Хэн нь тэвчээртэй, хэн нь түргэн зантай, хэн нь бууж өгдөггүй вэ гэдгийг тоглоомын явцад харж болно. Энэ нь бие биенээ илүү сайн ойлгож, хүлээн зөвшөөрөхөд чухал ач холбогдолтой.
Гэр бүлээрээ тоглоом тоглох нь сэтгэл зүйн эрүүл мэндэд ч тустай. Ганцаардал, стресс, сэтгэл гутралаас сэргийлж, хамтдаа байхын жаргалыг мэдрүүлдэг. Цагаан сарын наадгай нь гэр бүлийн аз жаргалын нэгэн түлхүүр юм.
Тиймээс Цагаан сарын уламжлалт наадгайг зөвхөн ёс төдий бус, гэр бүлээ бэхжүүлэх, хайр халамжаа илэрхийлэх чухал хэрэгсэл болгон ашиглах хэрэгтэй. Энэ нь монгол гэр бүлийн үнэт зүйлийг хадгалан үлдэх үндэс юм.
Үр хойчдоо өвлүүлэх боловсролын ач холбогдол
Уламжлалт наадгай нь хүүхдэд монгол хэл, соёл, зан заншил, тоо тоолол, ёс суртахууны боловсролыг цогцоор нь олгодог амьдралын сургууль юм.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай нь хүүхдэд зөвхөн тоглох арга барилыг заагаад зогсохгүй, монгол ахуй, соёлын гүн гүнзгий мэдлэгийг олгодог. Шагайгаар тоглохдоо малын нэр, зүс, нас, хүйс зэргийг ялгаж сурдаг нь мал аж ахуйн мэдлэгийн суурь болдог. Мөн тоглоомын үеэр хэрэглэгддэг үг хэллэг, ерөөл магтаал нь хүүхдийн үгсийн санг баяжуулж, эх хэлний дархлааг сайжруулдаг.
Тоглоомын дүрмийг дагах, ээлжээ хүлээх, хожигдлоо хүлээн зөвшөөрөх зэрэг нь хүүхдэд нийгмийн харилцааны соёл, ёс суртахууны хэм хэмжээг суулгадаг. Шударга байдал, бусдыг хүндэтгэх сэтгэлгээ нь тоглоомоор дамжин төлөвшдөг. Энэ нь танхимын сургалтаар олгоход хэцүү амьдралын ухаан юм.
Уламжлалт наадгай нь хүүхдийн сэтгэн бодох чадварыг хөгжүүлдэг. Стратеги боловсруулах, тооцоолол хийх, асуудлыг шийдвэрлэх зэрэг оюуны үйлдлүүд тоглоомын явцад тасралтгүй хийгддэг. Энэ нь хүүхдийн тархины хөгжилд эерэгээр нөлөөлж, сурлагын амжилтад ч тустай.
Мөн үндэсний бахархлыг бий болгоход чухал үүрэгтэй. Өөрийн гэсэн өвөрмөц тоглоом наадгайтай, түүнийгээ мэддэг, тоглодог байх нь хүүхдэд өөртөө итгэх итгэл, үндэс угсаагаараа бахархах сэтгэлийг төрүүлдэг. Энэ нь даяаршлын эрин үед монгол хүн гэдгээ мэдрэх чухал хүчин зүйл юм.
Эцэг эхчүүд хүүхдүүддээ уламжлалт наадгайг зааж өгөхдөө түүний түүх, домог, бэлгэдлийг хамт тайлбарлаж өгөх нь зүйтэй. Ингэснээр хүүхэд тоглоомын цаад утга учрыг ойлгож, илүү сонирхолтойгоор хүлээж авна. Боловсрол гэдэг нь зөвхөн сургуульд бус, гэр бүлийн орчинд, тоглоом наадгайгаар дамжин явагддаг үйл явц юм.
Цагаан сарын уламжлалт наадгай: Гэр бүл, үр хойчдын хэлхээ холбоог бэхжүүлэгч баяр гэдэг утгаараа энэ нь ирээдүйн иргэнийг төлөвшүүлэх үнэтэй хөрөнгө оруулалт билээ.
Дүгнэж хэлэхэд
Цагаан сарын уламжлалт наадгай: Гэр бүл, үр хойчдын хэлхээ холбоог бэхжүүлэгч баяр нь зөвхөн нэг удаагийн зугаа цэнгэл бус, монгол түмний оюуны их өв соёл, гүн ухааны илэрхийлэл юм. Шагай, хорол, даалуу, алаг мэлхий зэрэг наадгайнууд нь бидний түүх, ахуй амьдрал, итгэл үнэмшилтэй салшгүй холбоотой бөгөөд үеэс үед дамжин ирсэн үнэт эрдэнэ билээ. Эдгээр наадгайгаар тоглох нь гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгалыг бүрдүүлж, ахмад үеийнхэн залуустаа сургаал хайрлах, залуус нь өв соёлоосоо суралцах алтан боломжийг олгодог. Орчин үеийн даяаршсан нийгэмд монгол хүн гэдгээрээ бахархах, үндэсний дархлаагаа хадгалан үлдэхэд Цагаан сарын уламжлалт наадгай чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна. Тиймээс айл бүр, хүн бүр энэхүү сайхан уламжлалаа дээдэлж, үр хойчдоо өвлүүлэн, ирэх жилүүдэд ч аз хийморьтой, эв нэгдэлтэй наадаж байхын өлзийтэй ерөөлийг өргөе.