Хүүхдийн баяр, төрсөн өдөр, шинэ жил гээд бяцхан үрстээ бэлэг барих шалтгаан мундахгүй олон байдаг. Гэвч дэлгүүрийн лангуун дээрх тоо томшгүй олон тоглоом, хэрэгслүүд дундаас яг тохирох, хэрэгцээтэй, хамгийн гол нь аюулгүй сонголтыг хийнэ гэдэг эцэг эхчүүдийн хувьд томоохон сорилт болдог нь нууц биш. Зүгээр нэг тоглоом худалдаж авах нь амархан мэт боловч тэр нь хүүхдийн хөгжилд хэрхэн нөлөөлөх, эрүүл мэндэд нь сөрөг нөлөөтэй эсэх, сонирхлыг нь татаж чадах эсэх гээд олон асуулт урган гарч ирдэг. Бид энэхүү дэлгэрэнгүй нийтлэлээрээ танд хүүхдэд өгөх бэлэг сонгохдоо заавал анхаарах ёстой 5 үндсэн хүчин зүйлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй, практик зөвлөгөөний хамт хүргэхээр бэлтгэлээ. Та энэхүү гарын авлагыг уншсанаар дэлгүүр хэсэхдээ цаг заваа хэмнэхээс гадна хүүхдийнхээ ирээдүйд хөрөнгө оруулалт болохуйц ухаалаг сонголт хийх чадвартай болох болно.
Хүүхдэд өгөх бэлэг сонгохын ач холбогдол ба сэтгэл зүй
Бэлэг нь зөвхөн баяр хөөр авчрахаас гадна хүүхдийн сэтгэл зүй, танин мэдэхүйн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг хэрэгсэл юм.
Хүүхдэд бэлэг өгөх нь зүгээр нэг уламжлал эсвэл баярлуулах төдий үйлдэл биш юм. Сэтгэл зүйчдийн үзэж байгаагаар, хүүхэд бэлэг авах үедээ өөрийгөө хайрлагдаж буйгаа мэдэрч, өөртөө итгэх итгэл нь нэмэгддэг байна. Гэвч буруу сонгосон бэлэг, эсвэл хэт олон бэлэг нь эсрэгээрээ анхаарал сарниулах, үнэ цэнийг ойлгохгүй байх зэрэг сөрөг үр дагаврыг авчирч болзошгүй. Тиймээс хүүхдэд өгөх бэлэг нь тэдний сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээг хангахаас гадна хөгжлийн үе шатанд нь тохирсон байх нь нэн чухал.
Орчин үед эцэг эхчүүд хүүхдийнхээ хүссэн болгоныг авч өгөх хандлагатай болсон нь ажиглагддаг. Энэ нь хүүхдийг бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй болгох, эд зүйлд хэт шунах хандлагыг төлөвшүүлэх эрсдэлтэй. Харин үүний оронд утга учиртай, бодож сонгосон бэлэг нь хүүхдэд талархах сэтгэлийг суулгаж, аливаа зүйлийн үнэ цэнийг ойлгоход тусалдаг. Таны сонгосон бэлэг хүүхдийн тань дурсамжид үлдэж, ирээдүйн хүсэл мөрөөдөл, сонирхлыг нь тодорхойлох ч боломжтой юм.
Бэлэг сонгох үйл явц нь өөрөө эцэг эх, хүүхдийн харилцааг бэхжүүлэх гүүр болдог. Хүүхдийнхээ сонирхлыг ажиглах, тэдний юунд дуртайг олж мэдэх, ямар төрлийн тоглоомоор тоглохдоо хамгийн их аз жаргалтай байгааг анзаарах нь эцэг эхчүүдэд хүүхдээ илүү сайн таньж мэдэх боломжийг олгодог. Тиймээс бэлэг сонгохдоо яаран шийдвэр гаргалгүй, хүүхдийнхээ ертөнцөөр аялах боломж гэж харах хэрэгтэй.
Мөн бэлэг нь хүүхдийн нийгэмших үйл явцад нөлөөлдөг. Жишээлбэл, хамтарч тоглодог тоглоомууд нь бусадтай харилцах, ээлжээ хүлээх, ялалт ялагдлыг хүлээн зөвшөөрөх зэрэг нийгмийн чухал чадваруудыг хөгжүүлдэг. Ганцаараа тоглодог бүтээлч тоглоомууд нь төвлөрөх чадвар, бие даах байдлыг дэмждэг. Иймд хүүхдэд өгөх бэлэг нь зөвхөн тухайн мөчийн баяр баясгалангаар хязгаарлагдахгүй, урт хугацааны хөрөнгө оруулалт болдог гэдгийг санах нь зүйтэй.
Сэтгэл зүйн өөр нэг чухал тал бол хүлээлт үүсгэх юм. Баярын өдрийг хүлээх, бэлгээ задлах мөчийг төсөөлөх нь хүүхдийн төсөөлөн бодох чадварыг хөгжүүлж, тэвчээртэй байх зан чанарт сургадаг. Гэнэтийн бэлэг нь тархинд допамин ялгаруулж, аз жаргалын мэдрэмжийг дээд цэгт нь хүргэдэг ч, хүүхдийн удаан хугацаанд хүсч байсан зүйлийг нь авч өгөх нь тэдний хүсэл мөрөөдлийг дэмжиж буй хэрэг юм.
Эцэст нь хэлэхэд, бэлэгний үнэ цэнэ нь мөнгөн дүнгээр хэмжигддэггүй. Хамгийн үнэтэй тоглоом ч хүүхдийн сонирхолд нийцэхгүй бол булан тохойдох магадлалтай. Харин хямдхан ч гэсэн хүүхдийн сэтгэхүйг өдөөсөн, хайр шингэсэн бэлэг нь насан туршийн дурсамж болон үлдэх чадвартай. Тиймээс бидний дараагийн хэсгүүдэд дурдах 5 хүчин зүйлийг анхаарч, хамгийн оновчтой сонголтыг хийгээрэй.
Анхаарах зүйл 1: Насны онцлогт тохирсон байдал
Хүүхдийн насны онцлог нь бэлэг сонгохдоо анхаарах хамгийн эхний бөгөөд хамгийн чухал шалгуур юм.
Хүүхдэд бэлэг авахдаа 5 зүйл анхаарах хэрэгтэй гэдгийн хамгийн эхнийх нь насны онцлог юм. Хүүхдийн тархи болон бие бялдар нас ахих тусам асар хурдацтай өөрчлөгдөж байдаг тул нэг насны хүүхдэд тохирох тоглоом нөгөө насны хүүхдэд огт тохирохгүй, бүр аюултай ч байж мэднэ. Тоглоом үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн дээрээ насны ангиллыг зааж өгдөг нь зүгээр нэг тоо биш, харин аюулгүй байдал болон хөгжлийн үе шатанд үндэслэсэн чухал заалт юм.
Жишээлбэл, 0-6 сартай нярай хүүхдүүд дөнгөж орчин тойрноо таньж мэдэж эхэлдэг. Тэдний хараа, сонсгол, хүртэхүйг хөгжүүлэх тод өнгөтэй, дуугардаг, зөөлөн материалтай тоглоомууд хамгийн тохиромжтой. Энэ насанд хүүхэд амандаа бүх зүйлийг хийж үздэг тул жижиг эд ангигүй, угааж цэвэрлэхэд хялбар байх нь чухал. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь тэдний мэдрэхүйг өдөөж, тайвшруулах үйлчилгээтэй байвал зохимжтой.
Харин 1-3 насны багачууд буюу ‘toddlers’ нь маш хөдөлгөөнтэй, сониуч зантай байдаг. Тэд алхаж, гүйж, юмсыг угсарч, нураах дуртай болдог. Энэ үед эвлүүлдэг тоглоом, том хэмжээтэй лего, чирдэг машин, хөгжмийн зэмсэг зэрэг нь тэдний нарийн болон бүдүүн булчингийн хөгжлийг дэмждэг. Мөн энэ насанд хэл ярианы хөгжил эрчимтэй явагддаг тул зурагтай ном, үг хэлдэг тоглоомууд маш сайн сонголт болно.
Сургуулийн өмнөх нас буюу 3-5 настнууд төсөөлөн бодох чадвар нь өндөр хөгжсөн байдаг. Тэд дүр бүтээж тоглох, эмч болох, дэлгүүр нээх зэргээр нийгмийн харилцаанд суралцаж эхэлдэг. Энэ насныханд хүүхэлдэйн байшин, гал тогооны хэрэгсэл, багт наадмын хувцас, зургийн хэрэгсэл зэрэг бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх бэлэг тохиромжтой. Тэдний анхаарал төвлөрөх хугацаа уртасч эхэлдэг тул энгийн дүрэмтэй хөлөгт тоглоомуудыг ч санал болгож болно.
Сургуулийн насны хүүхдүүд (6-12 нас) илүү нарийн төвөгтэй зүйлсийг сонирхож эхэлдэг. Тэдний сонирхол тодорхой болж, спорт, шинжлэх ухаан, урлаг гэх мэт чиглэлүүдээр төрөлжиж эхэлдэг. Энэ үед шинжлэх ухааны туршилтын иж бүрдэл, нарийн хийцтэй угсардаг тоглоом, спортын хэрэгсэл, ном зэрэг нь тэдний мэдлэгийг тэлж, шинэ ур чадвар эзэмшихэд тусална. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь тэднийг сорьсон, шинэ зүйл сургасан байх нь чухал.
Өсвөр насныханд бэлэг сонгох нь хамгийн хэцүү байж магадгүй ч, тэдний хувийн орон зай, сонирхлыг хүндэтгэсэн сонголт хийх нь чухал. Технологийн хэрэгсэл, загварын хувцас, ном, эсвэл өөрсдөө сонголт хийх боломж олгох бэлгийн карт зэрэг нь энэ насныханд илүү таалагддаг. Насны онцлогийг харгалзан үзэх нь бэлэг эзэндээ очихдоо үнэ цэнэтэй, хэрэгцээтэй байхын баталгаа болдог.
0-12 сартай нярайд тохирох бэлгүүд
Нярай хүүхдэд мэдрэхүй хөгжүүлэх, аюулгүй, зөөлөн тоглоомууд хамгийн тохиромжтой.
Нярай хүүхдэд бэлэг сонгохдоо аюулгүй байдал нэгдүгээрт тавигдана. Энэ насны хүүхдүүд ертөнцийг харах, сонсох, хүрэх мэдрэхүйгээрээ дамжуулан таньж мэддэг. Тиймээс тод, ялгарал ихтэй өнгөнүүд (хар цагаан, улаан гэх мэт) тэдний харааны хөгжилд тустай. Зөөлөн даавуун ном, хаздаг тоглоом (teethers), орны эргүүлэг зэрэг нь сонгодог бөгөөд хэрэгцээтэй бэлгүүд юм.
Мөн хүүхдийн сонсголыг хөгжүүлэх зөөлөн дуутай тоглоомууд, шжигнэдэг тоглоомууд (rattles) нь анхаарлыг нь татаж, шалтгаан үр дагаврын холбоог ойлгоход тусалдаг. Гэхдээ дуу чимээ нь хэт чанга биш, хүүхдийг цочоохгүй байх ёстойг анхаараарай. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь угааж цэвэрлэхэд хялбар материалаар хийгдсэн байх шаардлагатай, учир нь нярай хүүхэд ихэвчлэн тоглоомоо амандаа хийдэг.
Хэвлийн цагаар (tummy time) тоглох зориулалттай тоглоомын дэвсгэрүүд нь хүүхдийн хүзүү, нурууны булчинг хөгжүүлэхэд маш чухал үүрэгтэй. Төрөл бүрийн бүтэцтэй даавуу, толь, дуугардаг хэсгүүдтэй дэвсгэр нь хүүхдийг удаан хугацаанд саатуулж чадна. Энэ нь эцэг эхчүүдэд ч хүүхдээ аюулгүй газар тоглуулах боломжийг олгодог.
Усанд ордог тоглоомууд мөн нярай болон бага насны хүүхдэд тохиромжтой. Усанд хөвдөг, ус шүршдэг тоглоомууд нь усанд орох үйл явцыг зугаатай болгож, хүүхдийг уснаас айхгүй байхад тусалдаг. Гэхдээ эдгээр тоглоомыг хэрэглэсний дараа сайн хатаахгүй бол хөгц үүсэх эрсдэлтэйг санах хэрэгтэй.
Хүүхдийн өсөлтийг баримтжуулах зүйлс, жишээлбэл, сар бүрийн зургийг авах зориулалттай хөнжил, карт, эсвэл гар хөлийн хэв авдаг иж бүрдэл нь эцэг эхчүүдэд үлдэх нандин дурсамж болдог. Хэдийгээр хүүхэд өөрөө үүгээр тоглохгүй ч, ирээдүйд түүх болон үлдэх үнэ цэнэтэй бэлэг юм.
Эцэст нь, нярай хүүхдэд хувцас бэлэглэх нь түгээмэл боловч хэмжээг нь зөв сонгох нь чухал. Хүүхэд маш хурдан өсдөг тул яг таарсан биш, бага зэрэг том размертай хувцас авах нь илүү практик байдаг. Байгалийн гаралтай, амьсгалдаг материалтай (хөвөн даавуу) хувцас сонгохыг зөвлөж байна.
1-3 насны багачуудын сонирхол ба хэрэгцээ
Энэ насныханд хөдөлгөөн дэмжих, гарын жижиг булчин хөгжүүлэх тоглоомууд чухал.
1-3 нас бол хүүхдийн хөдөлгөөний идэвхжил эрс нэмэгддэг үе юм. Тэд алхаж сурсан тул орчин тойрноо өөрийн биеэр судалж эхэлдэг. Энэ үед чирдэг, түрдэг тоглоомууд, жижиг дугуй, унадаг машин зэрэг нь тэдний тэнцвэр олох, хөдөлгөөний эвсэлтэй болоход тусалдаг. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь тэдний энэхүү шинээр олж авсан эрх чөлөөг дэмжих ёстой.
Гарын жижиг булчингийн хөгжил буюу нарийн моторт чадвар (fine motor skills) энэ насанд чухал байр суурь эзэлдэг. Том хэмжээтэй эвлүүлдэг тоглоом (puzzle), дүрс тааруулдаг хайрцаг (shape sorter), цамхаг өрөх тоглоомууд нь хүүхдийн гарын хөдөлгөөнийг нүдний хараатай уялдуулах чадварыг хөгжүүлдэг. Эдгээр тоглоом нь мөн асуудал шийдвэрлэх анхан шатны чадварыг олгодог.
Хэл ярианы хөгжлийг дэмжих зорилгоор зурагтай ном, амьтдын дуу авиа гаргадаг тоглоом, энгийн үг хэлдэг интерактив тоглоомуудыг сонгож болно. Хүүхэдтэйгээ хамт ном унших, зургийг тайлбарлах нь тэдний үгсийн санг баяжуулах хамгийн шилдэг арга юм. Энэ насны хүүхдүүд давталтад дуртай байдаг тул нэг номоо олон дахин уншуулах нь хэвийн үзэгдэл.
Бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд зориулсан, хоргүй, угааж болдог будгийн харандаа, хуруугаар зурдаг будаг, баримлын шавар зэрэг нь хүүхдэд өөрийгөө илэрхийлэх боломжийг олгодог. Гэхдээ эдгээр зүйлсийг хэрэглэх үед эцэг эхийн хараа хяналт зайлшгүй шаардлагатай. Хүүхэд урлагийн бүтээл туурвих явцдаа өнгө, хэлбэр дүрсийг ялгаж сурдаг.
Дүр бүтээх тоглоомууд ч энэ наснаас эхэлдэг. Хүүхэлдэй, чихмэл тоглоом, тоглоомон утас, аяга таваг зэрэг нь хүүхдэд томчуудын үйлдлийг дуурайх, нийгмийн харилцааны энгийн хэлбэрүүдийг туршиж үзэх боломжийг олгодог. Энэ нь тэдний сэтгэл хөдлөлийн хөгжилд эерэгээр нөлөөлдөг.
Энэ насны хүүхдүүд өөрийн гэсэн орон зайтай болох дуртай байдаг тул тоглоомон майхан (teepee) эсвэл жижиг байшин бэлэглэх нь тэдэнд маш их таалагддаг. Энэ нь тэдний нуугдаж тоглох, өөрийн ертөнцийг бүтээх аюулгүй орчин болдог. Хүүхдэд өгөх бэлэг сонгохдоо удаан эдэлгээтэй, эвдэрч гэмтэхдээ хүүхдийг гэмтээхээргүй байхыг анхаараарай.
Анхаарах зүйл 2: Аюулгүй байдлын баталгаа
Хүүхдийн эрүүл мэнд, амь насанд аюулгүй байх нь бэлэг сонголтын хамгийн чухал шалгуур юм.
Хүүхдэд бэлэг авахдаа 5 зүйл анхаарах хэрэгтэй гэдгийн хоёр дахь бөгөөд магадгүй хамгийн хариуцлагатай хэсэг бол аюулгүй байдал юм. Тоглоом нь хэдийгээр хөгжилтэй, сургамжтай байж болох ч, аюулгүй байдлын стандартад нийцээгүй бол хүүхдэд ноцтой гэмтэл учруулах эрсдэлтэй. Тиймээс бэлэг худалдаж авахдаа бүтээгдэхүүний шошго, анхааруулга, материалын орцыг сайтар шалгах хэрэгтэй.
Хамгийн түрүүнд анхаарах зүйл бол жижиг эд ангиуд юм. 3-аас доош насны хүүхдүүд аливаа зүйлийг амандаа хийх зуршилтай байдаг тул жижиг хэсгүүдтэй тоглоом нь амьсгалын замд тээглэх (choking hazard) аюултай. Олон улсын стандартаар 3 см-ээс бага диаметртэй, 6 см-ээс бага урттай зүйлсийг бага насны хүүхдэд өгч болохгүй гэж заадаг. Хэрэв та эргэлзэж байвал ‘ариун цэврийн цаасны гол’-ын туршилтыг хийж болно; хэрэв тоглоом тэр нүхээр багтаж байвал бага насны хүүхдэд аюултай гэсэн үг.
Тоглоомын материал нь хортой химийн бодис агуулаагүй байх ёстой. Хар тугалга, фталат (phthalates), BPA зэрэг бодисууд нь хүүхдийн дааврын систем, мэдрэлийн системд сөргөөр нөлөөлдөг. Тиймээс ‘BPA-free’, ‘Non-toxic’, ‘PVC-free’ гэсэн тэмдэглэгээтэй, баталгаажсан брэндүүдийн бүтээгдэхүүнийг сонгох нь зүйтэй. Модон тоглоом сонгохдоо будгийн найрлага нь усан суурьтай, хоргүй эсэхийг шалгаарай.
Батарейгаар ажилладаг тоглоомуудын хувьд батарейны таг нь боолтоор бэхлэгдсэн байх шаардлагатай. Жижиг товчин батарейнууд нь хүүхэд залгисан тохиолдолд дотор эрхтнийг түлж, амь насанд аюул учруулах өндөр эрсдэлтэй байдаг. Тиймээс хүүхэд батарейг өөрөө гаргаж авах боломжгүй байх нь аюулгүй байдлын чухал шалгуур юм.
Тоглоомын ирмэг, өнцөг нь хурц биш, мөлгөр байх ёстой. Чанар муутай хуванцар тоглоом амархан хагарч, хурц ирмэг үүсгэн хүүхдийг зүсэх аюултай. Мөн урт уяа, оосортой тоглоом нь хүүхдийн хүзүүг ороох эрсдэлтэй тул 30 см-ээс урт уяатай тоглоомоос зайлсхийх хэрэгтэй. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь бат бөх, эдэлгээ даах чадвартай байх нь аюулгүй байдлын нэг хэсэг юм.
Соронзтой тоглоомууд сүүлийн үед ихэсч байгаа ч, хэрэв соронз нь тоглоомоос салж унавал маш аюултай. Хүүхэд хоёр ба түүнээс дээш соронз залгисан тохиолдолд тэдгээр нь гэдсэн дотор хоорондоо наалдаж, гэдэс цоорох, түгжрэх аюул үүсгэдэг. Тиймээс соронзтой тоглоом сонгохдоо соронз нь сайтар бэхлэгдсэн, гарах боломжгүй эсэхийг нягтлах хэрэгтэй.
Материалын чанар ба эрүүл ахуй
Байгалийн гаралтай, цэвэрлэхэд хялбар материал нь хүүхдийн эрүүл мэндэд хамгийн ээлтэй сонголт юм.
Хүүхдэд өгөх бэлэг сонгохдоо материалын чанарыг анхаарах нь зөвхөн эдэлгээний хугацаанаас гадна эрүүл ахуйн хувьд чухал ач холбогдолтой. Сүүлийн жилүүдэд хуванцар тоглоомоос татгалзаж, байгалийн гаралтай модон, даавуун, резинэн тоглоомыг илүүд үзэх хандлага дэлхий нийтэд дэлгэрч байна. Модон тоглоом нь нян бактери үржих орчин багатай, эдэлгээ сайтай, байгальд ээлтэй байдгаараа давуу талтай.
Хэрэв хуванцар тоглоом сонгож байгаа бол өндөр чанарын ABS хуванцар эсвэл хүнсний зориулалтын силикон материалыг сонгох хэрэгтэй. Хямдхан, хурц үнэртэй хуванцар тоглоом нь дэгдэмхий органик нэгдлүүдийг ялгаруулж, хүүхдийн амьсгалын замд цочрол өгөх, харшил үүсгэх магадлалтай. Тоглоомыг үнэрлэж үзэх нь чанарыг шалгах энгийн боловч үр дүнтэй арга юм.
Чихмэл тоглоомууд нь тоос цуглуулдаг тул харшилтай хүүхдэд тохиромжгүй байж болно. Хэрэв чихмэл тоглоом сонгох бол угаалгын машинд угааж болдог, харшил үүсгэдэггүй материалаар хийгдсэн эсэхийг шалгаарай. Мөн тоглоомын үс, нүд зэрэг жижиг хэсгүүд нь сайн бэхлэгдсэн байх ёстой, эс бөгөөс хүүхэд зулгааж аваад залгих эрсдэлтэй.
Тоглоомыг цэвэрлэхэд хялбар байдал нь эцэг эхчүүдийн хувьд чухал хүчин зүйл юм. Хүүхэд тоглоомоороо шалан дээр, гадаа, хоол идэж байхдаа гээд хаа сайгүй тоглодог тул нян дамжуулагч болох эрсдэлтэй. Тиймээс савантай усаар угааж болдог, эсвэл арчиж цэвэрлэхэд хялбар гадаргуутай тоглоом сонгох нь эрүүл ахуйн дэглэм сахихад тусална.
Дахин боловсруулсан материалаар хийсэн ‘Эко’ тоглоомууд нь байгаль орчинд ээлтэй сонголт боловч, дахин боловсруулах явцад ашигласан химийн бодисууд аюулгүй эсэхийг баталгаажуулсан гэрчилгээтэй байх ёстой. Ногоон шошготой (Green label) бүтээгдэхүүнүүд нь ихэвчлэн хатуу хяналтын дор үйлдвэрлэгддэг тул итгэж болох сонголт юм.
Эцэст нь, гар аргаар хийсэн (handmade) тоглоомууд сэтгэл шингэсэн сайхан бэлэг болдог ч, аюулгүй байдлын стандарт шалгуурыг давсан эсэх нь тодорхойгүй байдаг. Хэрэв гар хийцийн тоглоом авч байгаа бол ашигласан материал, будаг, бэхэлгээ зэргийг худалдагчаас сайтар лавлаж, өөрөө нарийн шалгаж үзэх хэрэгтэй.
Анхаарах зүйл 3: Боловсрол ба хөгжлийн үнэ цэнэ
Тоглоом нь хүүхдийг зугаацуулахаас гадна шинэ чадвар эзэмшүүлж, сэтгэхүйг нь хөгжүүлэх хэрэгсэл байх ёстой.
Хүүхдэд бэлэг авахдаа 5 зүйл анхаарах хэрэгтэй гэдгийн гурав дахь нь боловсрол болон хөгжлийн үнэ цэнэ юм. Орчин үеийн эцэг эхчүүд ‘Smart toy’ буюу ухаалаг тоглоомыг илүүд үзэх болсон нь санамсаргүй хэрэг биш. Тоглоом нь хүүхдийн тархины хөгжилд ‘хоол’ болдог тул зөвхөн цаг нөхцөөх бус, ямар нэгэн шинэ зүйл сургах, чадвар эзэмшүүлэх зорилготой байвал илүү үр дүнтэй.
Монтессори арга барилд суурилсан тоглоомууд нь хүүхдийн бие даах чадвар, төвлөрөл, логик сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд чиглэдэг. Эдгээр тоглоом нь ихэвчлэн энгийн бүтэцтэй, байгалийн материалаар хийгдсэн, хүүхдэд нэг удаад нэг л чадварыг эзэмшүүлэх зорилготой байдаг. Жишээ нь, үдээс үдэх, товч товчлох, хэмжээгээр нь ялгах зэрэг өдөр тутмын амьдралд хэрэгтэй чадваруудыг тоглоомоор дамжуулан сурдаг.
STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) тоглоомууд нь шинжлэх ухаан, технологи, инженерчлэл, математикийн суурь ойлголтуудыг хүүхдэд сонирхолтой хэлбэрээр таниулдаг. Код бичдэг робот, цахилгаан хэлхээ угсардаг иж бүрдэл, микроскоп зэрэг нь хүүхдийн сониуч занг өдөөж, ирээдүйн мэргэжлээ сонгоход нь ч нөлөөлж болно. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь тэднийг ирээдүйн технологийн эрин зуунд бэлтгэхэд туслах ёстой.
Нээлттэй (Open-ended) тоглоомууд нь хүүхдийн бүтээлч сэтгэлгээг хамгийн ихээр хөгжүүлдэг. Лего, модон тоглоом, соронзон хавтангууд нь тодорхой нэг зааварчилгаагүй, хүүхэд өөрийн хүссэнээрээ юу ч бүтээж болдог тул төсөөлөн бодох чадварыг хязгааргүй тэлдэг. Ийм тоглоомоор хүүхэд уйддаггүй, учир нь тоглох бүртээ шинэ зүйл бүтээх боломжтой байдаг.
Хэл яриа болон харилцааны чадварыг хөгжүүлэхэд хөлөгт тоглоомууд (board games) онцгой ач холбогдолтой. Гэр бүлээрээ эсвэл найзуудтайгаа тоглох явцад хүүхэд дүрэм дагах, ярилцах, стратеги боловсруулах, сэтгэл хөдлөлөө удирдах зэрэгт суралцдаг. ‘Scrabble’, ‘Monopoly’ зэрэг сонгодог тоглоомуудаас гадна хүүхдийн насанд тохирсон олон төрлийн хөлөгт тоглоомууд бий.
Гэхдээ боловсролын тоглоом гэдэг нь заавал үсэг, тоо заах албагүй. Хүүхдийн сонирхлыг татаж, асуулт асуухад хүргэж, туршилт хийх боломж олгож байвал тэр нь сайн тоглоом юм. Хэт их зааварчилгаатай, хүүхдийн оролцоо багатай ‘ухаалаг’ тоглоомууд нь эсрэгээрээ хүүхдийг идэвхгүй ажиглагч болгох эрсдэлтэйг анхаарах хэрэгтэй.
STEM болон Монтессори тоглоомын ялгаа
STEM нь технологи, шинжлэх ухаанд төвлөрдөг бол Монтессори нь бие даах чадвар, бодит амьдралын ур чадварт чиглэдэг.
Олон эцэг эхчүүд STEM болон Монтессори тоглоомуудын ялгааг сайн мэддэггүй. STEM тоглоомууд нь орчин үеийн технологи, инженерийн шийдлүүд дээр суурилдаг бөгөөд хүүхдийг ирээдүйн дижитал ертөнцөд бэлтгэх зорилготой. Эдгээр нь ихэвчлэн асуудал шийдвэрлэх, логик дараалал, кодчилол, математик тооцоолол шаарддаг. Жишээ нь, робот угсрах, химийн урвал явуулах иж бүрдэл гэх мэт.
Харин Монтессори тоглоомууд нь хүүхдийн байгалийн хөгжлийн үе шатыг дагаж, бодит амьдралтай ойр байхыг чухалчилдаг. Эдгээр тоглоом нь ихэвчлэн хуванцар биш, модон эсвэл байгалийн материалаар хийгдсэн, батарейгаар ажилладаггүй байдаг. Монтессори тоглоомын гол зорилго нь хүүхдийг бие даан суралцах, өөрийгөө засах, төвлөрөх чадварт сургах юм. Жишээ нь, гутал үдэх самбар, хэмжээгээр ялгах цамхаг гэх мэт.
STEM тоглоом нь ихэвчлэн ‘яаж ажилладаг вэ?’ гэсэн асуултад хариулдаг бол, Монтессори тоглоом нь ‘би үүнийг яаж хийх вэ?’ гэсэн чадварыг хөгжүүлдэг. Аль аль нь хүүхдийн хөгжилд чухал ач холбогдолтой бөгөөд хамгийн сайн арга бол эдгээрийг хослуулах юм. Хүүхдэд өгөх бэлэг сонгохдоо хүүхдийнхээ сонирхол болон хөгжүүлэхийг хүсч буй чадвартаа тулгуурлан сонголт хийх хэрэгтэй.
STEM тоглоомууд нь заримдаа хэт их дэлгэцийн хамааралтай байх эрсдэлтэй тул дэлгэцгүй (screen-free) кодчиллын тоглоомуудыг сонгох нь зүйтэй. Харин Монтессори тоглоомууд нь хэт энгийн мэт санагдаж болох ч, хүүхдийн дотоод эмх цэгц, тайван байдлыг төлөвшүүлэхэд гайхалтай үр дүнтэй байдаг.
Аль ч төрлийн тоглоомыг сонгосон бай, гол нь хүүхэд түүгээр тоглохдоо идэвхтэй оролцогч байх ёстой. Тоглоом өөрөө бүх зүйлийг хийдэг (дуугардаг, гэрэлтдэг, хөдөлдөг) бол хүүхэд зүгээр л хараад суудаг. Харин хүүхэд өөрөө хөдөлгөж, угсарч, сэтгэж байж тоглодог тоглоом нь жинхэнэ хөгжлийг авчирдаг.
Эцэст нь, эдгээр тоглоомууд нь зөвхөн сургалтын хэрэглэгдэхүүн биш, хөгжилтэй байх ёстойг мартаж болохгүй. Хүүхэд сурч байна гэж бодохгүйгээр, тоглож байна гэж бодож байхдаа хамгийн сайн суралцдаг. Тиймээс хүүхдийн сонирхлыг татах өнгө үзэмж, хийцтэй байх нь чухал.
Анхаарах зүйл 4: Хүүхдийн хувийн сонирхол ба зан чанар
Хүүхдийнхээ давтагдашгүй зан чанар, сонирхлыг хүндэтгэсэн бэлэг нь хамгийн их баяр баясгаланг авчирдаг.
Хүүхдэд бэлэг авахдаа 5 зүйл анхаарах хэрэгтэй гэдгийн дөрөв дэх нь хүүхдийн хувийн онцлог, сонирхол юм. Бүх хүүхэд ижил биш. Зарим хүүхэд хөдөлгөөнтэй, спортод дуртай байхад зарим нь тайван, ном унших эсвэл зураг зурах дуртай байдаг. Хүүхдийнхээ зан чанарыг (temperament) ойлгож, түүнд нь тохирсон бэлэг сонгох нь бэлэгний үнэ цэнийг нэмэгдүүлдэг.
Хөдөлгөөнтэй, идэвхтэй хүүхдүүдэд (The Active Child) гадаа тоглох хэрэгсэл, бөмбөг, дугуй, скүүтэр, эсвэл гэртээ тоглож болох сагсны шийд, бүжгийн дэвсгэр зэрэг нь тохиромжтой. Тэд биеийн хүч шаардсан тоглоомоор дамжуулан илүүдэл эрч хүчээ гаргаж, тайвширдаг. Ийм хүүхдэд удаан сууж тоглодог нарийн чимхлүүр тоглоом өгөх нь тэднийг залхааж магадгүй.
Бүтээлч, урлагт дуртай хүүхдүүдэд (The Creative Child) зургийн хэрэгсэл, гар урлалын иж бүрдэл, хөгжмийн зэмсэг, баримлын шавар зэрэг нь хамгийн сайхан бэлэг болно. Тэд өөрсдийн дотоод ертөнцийг бүтээл болгон гаргах дуртай байдаг. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь тэдний төсөөллийг бодит болгох хэрэгсэл болох ёстой.
Шинжлэх ухаанч, сониуч хүүхдүүдэд (The Intellectual Child) танин мэдэхүйн ном, нэвтэрхий толь, туршилтын иж бүрдэл, телескоп, үлэг гүрвэлийн яс малтах тоглоом зэрэг нь таалагдана. Тэд аливаа зүйлийн учир шалтгааныг олох, шинэ мэдлэг олж авахдаа аз жаргалтай байдаг. Тэдний хувьд бэлэг нь шинэ нээлтийн эхлэл байдаг.
Нийгэмсэг, харилцааг эрхэмлэдэг хүүхдүүдэд (The Social Child) найзуудтайгаа эсвэл гэр бүлээрээ тоглох боломжтой хөлөгт тоглоомууд, дүр бүтээх тоглоомууд, караоке микрофон зэрэг нь тохиромжтой. Тэд ганцаараа тоглохоос илүү бусадтай хамт байхыг илүүд үздэг тул хамтын ажиллагааг дэмжсэн бэлэг сонгоорой.
Хүүхдийн сонирхол цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж байдаг тул эцэг эхчүүд хүүхэдтэйгээ байнга ярилцаж, одоо юу сонирхож байгааг нь мэдэж байх хэрэгтэй. Өнгөрсөн жил дуртай байсан хүүхэлдэйн баатар нь энэ жил сонирхолгүй болсон байж магадгүй. Хүүхдийнхээ одоогийн хүсэл тэмүүллийг мэдэрч бэлэг сонгох нь таныг хүүхдээ хэр сайн мэддэгийг харуулна.
Жендэрийн хэвшмэл ойлголтоос ангид сонголт хийх
Тоглоомыг ‘охидынх’ эсвэл ‘хөвгүүдийнх’ гэж ангилахгүй байх нь хүүхдийн чадварыг тал бүрээр хөгжүүлэхэд тусалдаг.
Уламжлалт ойлголтоор охидод хүүхэлдэй, гал тогооны хэрэгсэл, хөвгүүдэд машин, буу бэлэглэх хандлага түгээмэл байсан. Гэвч орчин үеийн судалгаагаар тоглоомыг хүйсээр ангилах нь хүүхдийн хөгжлийг хязгаарладаг болохыг тогтоожээ. Жишээ нь, лего болон угсардаг тоглоомоор тоглодог охид орон зайн баримжаа, инженерийн сэтгэлгээгээ хөгжүүлдэг бол, хүүхэлдэйгээр тоглодог хөвгүүд бусдыг хайрлах, халамжлах сэтгэлд суралцдаг.
Тиймээс хүүхдэд бэлэг сонгохдоо ‘охидынх’ эсвэл ‘хөвгүүдийнх’ гэсэн шошгонд баригдахгүй байхыг хичээгээрэй. Хэрэв таны охин машинд дуртай бол машин авч өгөхөд буруудах зүйлгүй. Хэрэв таны хүү хоол хийх сонирхолтой бол тогоочийн иж бүрдэл бэлэглэх нь түүний авьяасыг дэмжиж буй хэрэг юм. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь нийгмийн хэвшмэл ойлголтыг бус, хүүхдийн жинхэнэ сонирхлыг тусгах ёстой.
Жендэрийн саармаг (Gender-neutral) тоглоомууд болох ном, зургийн хэрэгсэл, хөгжмийн зэмсэг, спортын хэрэгсэл, шинжлэх ухааны иж бүрдэл зэрэг нь бүх хүүхдэд тохиромжтой. Эдгээр тоглоом нь хүүхдийг хүйсээр нь ялгаварлахгүйгээр, хүн гэдэг утгаар нь хөгжүүлдэг.
Тоглоомын сав баглаа боодол, өнгөний сонголт ч үүнд нөлөөлдөг. Ягаан өнгө зөвхөн охидынх, цэнхэр өнгө зөвхөн хөвгүүдийнх гэсэн ойлголтоос татгалзаж, шар, ногоон, улбар шар зэрэг олон төрлийн өнгийг сонгох нь хүүхдийн гоо зүйн мэдрэмжийг баяжуулдаг.
Эцэг эхчүүд өөрсдөө үлгэр дуурайл үзүүлэх нь чухал. Аав нь хоол хийж, ээж нь машин засдаг гэр бүлд өссөн хүүхдүүд жендэрийн хэвшмэл ойлголтод бага өртдөг. Бэлэг сонгохдоо ч энэ хандлагаа хадгалж, хүүхдэдээ ‘чи юу ч хийж чадна, хэн ч болж чадна’ гэсэн мессежийг өгөх нь чухал юм.
Эцэст нь, хүүхдийн сонирхол бол хамгийн чухал луужин юм. Хүүхэд өөрөө юу хүсч байгаагаа илэрхийлж байхад, түүнийг нь ‘энэ охидынх/хөвгүүдийнх’ гэж хориглох нь хүүхдийн өөртөө итгэх итгэлийг мохоож, өөрийгөө буруугаар ойлгоход хүргэж болзошгүй.
Анхаарах зүйл 5: Чанар ба эдэлгээ
Чанар муутай олон тоглоомоос чанартай ганц тоглоом нь эдийн засгийн болон байгаль орчны хувьд илүү ашигтай.
Хүүхдэд бэлэг авахдаа 5 зүйл анхаарах хэрэгтэй гэдгийн сүүлийнх нь чанар ба эдэлгээ юм. ‘Бид хямдхан зүйл худалдаж авах хэмжээний баян биш’ гэдэг үг тоглоомын сонголтод маш тохирдог. Хямдхан, чанар муутай тоглоом нь амархан эвдэрч, хүүхдийн сэтгэлийг гонсойлгохоос гадна дахин шинийг авах шаардлага үүсгэж, эцсийн дүндээ илүү их зардал гаргахад хүргэдэг.
Чанартай тоглоом нь удаан эдэлгээтэй байдаг тул хүүхэд түүгээр олон жилийн турш тоглох боломжтой. Бүр цаашлаад дүү нартаа өвлүүлэн өгөх, эсвэл бусад хүүхдэд хандивлах боломжтой байдаг. Энэ нь байгаль орчинд хог хаягдал бага үүсгэх хариуцлагатай хэрэглээний нэг хэлбэр юм. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь нэг удаагийн хэрэглээ биш, урт хугацааны үнэ цэнэ байх ёстой.
Брэнд бүтээгдэхүүн сонгох нь заримдаа зөвхөн нэр хүнд биш, чанарын баталгаа болдог. Олон улсад танигдсан тоглоомын брэндүүд аюулгүй байдлын хатуу стандарт мөрддөг, чанартай материал ашигладаг, бүтээгдэхүүнээ байнга туршиж сайжруулдаг. Гэхдээ брэнд болгон сайн гэсэн үг биш тул хэрэглэгчдийн сэтгэгдэл, үнэлгээг судлах нь зүйтэй.
Тоглоомын хийц, угсралт сайтай эсэхийг шалгах хэрэгтэй. Жишээ нь, модон тоглоомын гадаргуу гөлгөр, өргөсгүй байх, хуванцар тоглоомын залгаас нь сайн наагдсан байх, дугуйтай тоглоомын тэнхлэг нь бат бөх байх зэрэг нь чанарын үзүүлэлтүүд юм. Бат бөх тоглоом нь хүүхдийн ширүүн тоглолтыг ч даах чадвартай байдаг.
Сонгодог загварын тоглоомууд (лего, модон шоо, хүүхэлдэй) нь хэзээ ч моодноос гардаггүй бөгөөд үнэ цэнээ алддаггүй. Харин тухайн үеийн трэнд болж буй, киноны баатруудтай холбоотой тоглоомууд нь хүүхдийн сонирхол буурахтай зэрэгцэн үнэ цэнэгүй болох магадлалтай. Тиймээс суурь тоглоомуудад хөрөнгө оруулах нь илүү ухаалаг сонголт юм.
Эцэст нь, чанартай тоглоом нь хүүхдэд эд зүйлд ариг гамтай хандах соёлыг төлөвшүүлдэг. Эвдэрхий тоглоомоор дүүрсэн хайрцаг нь хүүхдэд ‘бүх зүйл түр зуурынх, хаяж болно’ гэсэн мессежийг өгдөг бол, сайн хадгалагдсан чанартай тоглоом нь хайрлаж хамгаалах сэтгэлийг төрүүлдэг.
Төсөв төлөвлөлт ба ухаалаг худалдан авалт
Төсвөө урьдчилан төлөвлөж, хямдрал урамшууллыг ашиглах нь санхүүгийн дарамтгүйгээр чанартай бэлэг авах боломжийг олгодог.
Хүүхдэд бэлэг авах нь гэр бүлийн төсөвт тодорхой хэмжээний ачаалал үүсгэдэг. Тиймээс баяр дөхөхөөс өмнө төсвөө төлөвлөх нь чухал. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь таны санхүүгийн боломжид нийцсэн байх ёстой бөгөөд өр тавьж үнэтэй бэлэг авах нь ухаалаг шийдэл биш юм. Хүүхэд бэлэгний үнийг биш, түүнийг өгч буй сэтгэлийг илүү үнэлдэг.
Ухаалаг худалдан авалт хийхийн тулд баярын өдрүүдийн өмнөх хямдрал, урамшууллыг ашиглах, эсвэл улирлын бус үеэр тоглоом худалдаж аваад хадгалах зэрэг аргуудыг хэрэглэж болно. Мөн онлайн дэлгүүрүүдийн үнийг харьцуулж, купон код ашиглах нь мөнгө хэмнэх сайн арга юм. Шогол (shogol.mn) зэрэг платформууд нь олон төрлийн сонголтыг нэг дор харьцуулах боломжийг олгодог.
Нэг том, чанартай бэлэг авах уу, эсвэл олон жижиг бэлэг авах уу гэдэг сонголт тулгардаг. Сэтгэл зүйн хувьд олон жижиг бэлэг задлах нь хүүхдэд их баяр хөөр өгдөг ч, урт хугацаандаа нэг чанартай, хэрэгцээтэй бэлэг нь илүү үр дүнтэй байдаг. Эсвэл нэг үндсэн бэлэг дээр хэд хэдэн жижиг, хэрэгцээт зүйлс (оймс, ном, чихэр) нэмж өгч болно.
Хамтарсан бэлэг (Group gifting) нь үнэтэй, чанартай зүйл авахад тохиромжтой шийдэл юм. Эмээ өвөө, ах дүүсээрээ нийлж нэг том дугуй, эсвэл тоглоомын байшин авч өгөх нь хүүхдэд ч, бэлэг өгч буй хүмүүст ч ашигтай. Энэ нь хүүхдэд хэт олон жижиг тоглоом цугларахаас сэргийлдэг.
Бэлэгний жагсаалт (Wish list) гаргах нь төсвөө хянахад тусалдаг. Хүүхдээрээ хүсч буй зүйлсийнх нь жагсаалтыг гаргуулж, түүнээс нь төсөвтөө тохирохыг нь сонгох, эсвэл чухлаар нь эрэмбэлэх боломжтой. Энэ нь хүүхдэд санхүүгийн боловсрол олгох, сонголт хийхэд сургах дасгал болдог.
Эцэст нь, бэлэгний сав баглаа боодолд хэт их мөнгө үрэх хэрэггүй. Хүүхдүүд ихэвчлэн цаасыг нь урж хаяад доторх зүйлдээ анхаарлаа хандуулдаг. Тиймээс байгальд ээлтэй, дахин ашиглах боломжтой уут эсвэл энгийн боодлын цаас ашиглах нь эдийн засагт хэмнэлттэй.
Бэлэг өгөх соёл ба хүмүүжил
Бэлэг өгөх, авах үйл явц нь хүүхдэд талархах сэтгэл, бусдыг хүндлэх соёлыг төлөвшүүлэх сайхан боломж юм.
Бэлэг өгөх нь зөвхөн эд зүйл солилцох үйлдэл биш, харин хайр халамж, хүндэтгэлээ илэрхийлэх соёл юм. Хүүхдэд бэлэг өгөхдөө ‘баярлалаа’ гэж хэлж сургах нь наад захын хүмүүжил юм. Бэлэг таалагдсан ч, таалагдаагүй ч бэлэг өгсөн хүнд талархах ёстой гэдгийг хүүхдэд ойлгуулах хэрэгтэй. Энэ нь хүүхдийн сэтгэл хөдлөлийн оюун ухааныг (EQ) хөгжүүлдэг.
Мөн хүүхдийг зөвхөн бэлэг авдаг биш, бусдад бэлэг өгдөг хүн болгож хүмүүжүүлэх нь чухал. Ах дүү, найз нөхөд, эцэг эхдээ зориулж өөрийн гараар бэлэг хийх, эсвэл өөрийн мөнгөөр жижиг зүйл авч өгөхөд нь урамшуулаарай. Бусдыг баярлуулахын сайхныг мэдэрсэн хүүхэд ирээдүйд өгөөмөр, нинжин сэтгэлтэй хүн болж төлөвшдөг.
Хэт олон бэлэг өгөхөөс зайлсхийх хэрэгтэй. ‘Бэлэгний хам шинж’ (Gift syndrome) гэдэг ойлголт байдаг бөгөөд хэт олон бэлэг авсан хүүхэд алинд нь ч төвлөрч чадахгүй, баярлах мэдрэмж нь буурч, улам ихийг нэхэх хандлагатай болдог. Тиймээс ‘4 бэлгийн дүрэм’ (Something they want, something they need, something to wear, something to read) гэх мэт аргуудыг хэрэглэж болно.
Бэлэг өгөх цаг мөчийг зөв сонгох нь чухал. Зөвхөн баяраар биш, сайн үйлдэл хийсэн үед нь, эсвэл хичээл зүтгэл гаргасан үед нь урамшуулал болгон жижиг бэлэг өгөх нь хүүхдийн зан төлөвт эерэгээр нөлөөлдөг. Гэхдээ бэлгийг ‘авилга’ болгон ашиглахаас болгоомжлох хэрэгтэй (Жишээ нь: ‘Хэрэв чи дуугүй байвал тоглоом авч өгнө’).
Хуучин тоглоомоо хандивлах соёлыг хүүхдэд суулгах нь зүйтэй. Шинэ бэлэг авахын өмнө хэрэглэхээ больсон хуучин тоглоомуудаа ялгаж, хэрэгтэй хүүхдүүдэд нь өгөх нь хүүхдэд өгөөмөр зан, минималист амьдралын хэв маягийг ойлгуулдаг. Хүүхдэд өгөх бэлэг нь бусадтай хуваалцахын баяр баясгаланг мэдрүүлэх гүүр болох ёстой.
Эцэст нь, бэлэг бол хайрын хэлнүүдийн зөвхөн нэг нь гэдгийг санах хэрэгтэй. Хүүхдэд хамгийн том бэлэг бол таны цаг зав, анхаарал халамж, хамтдаа өнгөрүүлсэн дурсамжтай мөчүүд юм. Үнэтэй тоглоом хэзээ ч эцэг эхийн хайрыг орлож чадахгүй.
Блогийнхоо төгсгөлд
Дүгнэж хэлэхэд, хүүхдэд бэлэг авахдаа 5 зүйл анхаарах хэрэгтэй: насны онцлог, аюулгүй байдал, боловсролын үнэ цэнэ, хувийн сонирхол, болон чанар эдэлгээ. Эдгээр хүчин зүйлсийг харгалзан үзсэнээр та хүүхдэдээ зөвхөн түр зуурын баяр баясгалан бус, насан туршийн хөгжил, дурсамжийг бэлэглэх болно. Хамгийн төгс бэлэг бол хүүхдийн нүдийг гэрэлтүүлж, оюун ухааныг нь тэлж, аюулгүй байдлыг нь хангасан, хайр шингэсэн сонголт юм. Таны сонгосон бэлэг хүүхдийн тань ирээдүйн амжилтын бяцхан түлхүүр болох ч юм билүү. Тиймээс хариуцлагатай, ухаалаг сонголт хийгээрэй.